RSS  

خرم آباد، پروين بازگير:
در برج ها، ديوارها و معابر هشتگانه فلك الافلاك شكافها و تركهاي فراواني ديده مي شود كه نگران كننده اند
وخامت وضعيت استحكامي قلعه تنها به بخش بيروني قلعه و ديوارهاي آن مربوط نمي شود. داخل قلعه نيز وضع مناسبي ندارد
استان لرستان داراي تاريخي بس كهن و ديرينه است كه در آن آثار باستاني فراواني بر جاي مانده از ادوار گذشته را مي توان مشاهده كرد. آثاري كه از شهرت و اعتباري جهاني برخوردارند. از آن جمله مي توان به مفرغهاي لرستان، غارهاي مسكون و منقوش پيش از تاريخ و پلهاي عظيم دوره ساساني اشاره كرد. اما شناخته شده ترين اثر باستاني لرستان بي گمان قلعه فلك الافلاك است، اثري به يادگار مانده از دوره ساسانيان كه آن را نماد شهر خرم آباد و استان لرستان مي شناسند.
اين كهن دژ هشت برجي كه قبلاً «شاپور خواست» نام داشته، در گذشته حصاري با دوازده برج آن را محصور مي كرده كه متأسفانه از آن دوازده برج تنها مي توان شالوده دوبرج از اين برجها را مشاهده كرد و بقيه تخريب و از بين رفته اند.
شايد گفتن مطلبي در خصوص احتمال ريزش و تخريب قلعه فلك الافلاك در ابتدا بسيار باورنكردني باشد اما متأسفانه اين اثر به ظاهر مستحكم واستوار كه بعد از ويران شدن ارگ بم، مهمترين قلعه سرپاي كشور با قدمتي بسيار است، در حال حاضر در وضعيت چندان مناسبي بسر نمي برد و هر لحظه امكان ريزش بخشهايي از آن وجود دارد. هر چند مدير ميراث فرهنگي استان پاسخ واضحي درباره آسيب هاي وارده به قلعه فلك الافلاك ارائه نمي دهد و بحث را به طرح مطالعاتي تثبيت قلعه و ساير مشكلات مي كشاند اما شواهد نشاندهنده اين واقعيت است كه فلك الافلاك در صورت عدم توجه لازم، دچار آسيبهاي جدي خواهد شد.
حسن دهقاني فرد، كارشناس باستان شناسي درباره وضعيت نامناسب قلعه فلك الافلاك و خطر تخريب آن مي گويد: جهت بهتر مشخص نمودن قسمتهاي مضطرب قلعه اقدام به شماره گذاري برجهاي قلعه نموديم كه اين شماره گذاري از برج غربي جنب در ورودي با شماره يك شروع و تا گردش كامل به دور قلعه و برج شماره هشت در ضلع شمالي در ورودي ادامه يافت. در ضلع شمالي در ورودي قلعه، ساخت يك معبر سنگي به پهناي 2/5 تا 6متر از قلوه سنگ كه حاشيه بيروني آن توسط يك رديف آجر محصور شده، از برج شماره يك شروع مي شود و تا برج شماره5 ادامه دارد.
عدم هرگونه استحكام بخشي و چفت و بستي با ديواره قلعه و حركت آن باعث شده تا شكافهاي متعددي در سطح معبر ايجاد شود كه ابعاد بعضي از اين شكافها به پهناي 2سانتي متر، طول 3متر و عمق 5سانتي متر مي رسد. در بعضي قسمتهاي ديگر معبر شكافهايي وجود دارد كه طول آنها به بيش از 6متر مي رسد و تعداد شكافها در سطح معبر به حدي است كه در هر جاي آن مي توان اين شكافها را مشاهده كرد.
وي مهمترين شكافها را در قسمت معبر مربوط به پايه برج شماره2 و جدا شدن معبر سنگي از آن به ميزان ميانگين يك سانتي متر وطول بيش از 15متر و عمق حدود 8سانتي متر دانست و افزود: وضعيت نامناسب و خطرناك معبر در اين قسمت و نزديكي آن با شالوده بقاياي برج خشتي باقي مانده از حصار قديمي اطراف قلعه وارتفاع زياد و پرتگاه مانند اين ضلع از قلعه از سطح خيابان مجاور و عبور و مرور روزانه هزاران خودرو از اين خيابان (كه خود باعث ايجاد لرزشهاي فراوان مي شود) و نيز وضعيت نامناسب اين بخش پرتگاهي از لحاظ استحكامي هر لحظه امكان ريزش اين قسمتها محتمل ساخته است. اين معبر كه ارتفاع آن در بعضي جاها به بيش از 3متر مي رسد صاف و قائم نبوده ومتأسفانه رأس معبر متمايل به بيرون وخيابان پايين دست است.

وي همچنين گفت: در نماي بيروني ديوار مابين برجهاي شماره1 و 2 مي توان در ارتفاعي بيش از هشت متر فاصله چندسانتي متري ايجاد شده در ميان آجرها را كاملاً مشهود است، مي توان مشاهده كرد. در اين بخش تعدادي از آجرها نيز شكسته اند وجالب اينكه آجرهاي اين بخش مرمتي بندكشي نشده اند. در همين بخش از ديوارقلعه و در قسمت ديوار داخلي نيز شكافي ديده مي شود به ارتفاع حدود 6 متر و پهناي 0/5 سانتي متر كه اين دو شكاف بي ارتباط با يكديگر نيستند.
دهقاني فرد درخصوص ديگر برجها گفت: در ديوار بين برج هاي شمار، 3 و 4 و حتي پايه سنگي برج شماره 4 نيز مي توان آثار اضطراب را در خاك شسته شده زيرپايه سنگي و سنگهاي پايه آن كه حداقل درسطح از ملات شفته آهك جدا شده اند، مشاهده كرد.
ايشان مشكل اصلي ريزش در ضلع شرقي را در برج شماره 5 دانست و اضافه كرد: ملات پايه برج شكاف متعدد برداشته و از سنگهاي پايه جدا شده و حتي چند عدد از سنگها از پايه كنده شده و پايين افتاده اند. وضعيت يكي دو سنگ ديگر نيز اصلاً مناسب نيست. به گونه اي كه اگر به اين سنگها كوچكترين ضربه اي وارد شود اين سنگها فوراً سقوط مي كنند و خطر ريزش اين برج را بيشتر مي كنند. مسأله اي كه بيش از پيش باعث نگراني از ريزش اين برج مي شود وجود حفره هاي مثلثي شكل به ابعاد 130 سانتي متر و طول و ارتفاع يك متر و عمق 50 سانتي متر درزير پايه سنگي برج است. وجود اين حفره و وضعيت نابسامان پايه برج وضعيت بسيار خطرناكي را براي اين برج به وجود آورده است و هر لحظه امكان ريزش آن مي رود.
دهقاني فرد كه اين مشكلات را اساسي مي داند و معتقد است كه سالهاست قلعه فلك الافلاك با اين مشكلات دست وپنجه نرم مي كند، اضافه كرد: وخامت وضعيت استحكامي قلعه تنها به بخش بيروني قلعه و ديوارهاي آن مربوط نمي شود زيرا وضعيت داخل قلعه نيز تعريف چنداني ندارد. شكافهاي بزرگي كه در ديواره داخلي چايخانه سنتي ديده مي شود، شكاف سمت راست ورودي حياط اول، شكاف موجود در كنگره هاي ضلع شمالي، فروريختن اندود سقف راه پله منتهي به پشت بام حياط دوم، همگي حاكي از وضعيت وخيم قلعه حتي در داخل آن است. رطوبت نيز يكي از مهمترين عوامل مؤثر در تخريب قلعه فلك الافلاك است و متأسفانه چند سالي است كه در هر جاي قلعه (چه در داخل و چه در خارج) به وضوح مي توان رطوبت را آن هم در سطح وسيع مشاهده كرد.
وي درباره ميزان رطوبت قلعه نيز گفت: البته رطوبت در همه جاي قلعه وجود دارد و در بعضي جاها تا ارتفاع حدود 8 متر قابل مشاهده است كه نه تنها كم نمي شود بلكه رو به افزايش است. كمااينكه در برج شماره 8 و در ديوار بين اين برج و در ورودي قلعه، اثرات تخريبي رطوبت را مي توان به وضوح ديد. پودرشدن ملات بين آجرها دراين بخش و ريختن آن و نيز از بين رفتن تعدادي از آجرها همگي حاكي از وجود رطوبت بسياربالا و تأثير شديد آن بر تخريب اين قسمت است، به خصوص دربرج شماره 8 ملات بين آجرها در اثر رطوبت و ساير عوامل به صورت پودر درآمده و ريزش كرده كه در بعضي جاها عمق خلأ و ناشي از ريزش ملات در بين آجرها به حدود 13 سانتي متر مي رسد.
عدم اعلام نتايج مطالعات زمين شناسي
طرح مطالعات زمين شناسي قلعه فلك الافلاك در دو بخش براي شناسايي علت حركتهاي زيرين قلعه در سال 80 به مشاور داده شده است اما پس از گذشت دوسال هنوز نتايج اين طرح اعلام نشده و بنا به گفته رئيس ميراث فرهنگي استان چون اين كار از حساسيت خاصي برخورداراست زمان مشخصي را نمي توان براي اعلام نتايج طرح بيان كرد. وي در پاسخ به اين سؤال كه با توجه به اينكه اين آسيبها، تهديدي جدي براي فلك الافلاك محسوب مي شوند و با آمدن زلزله اي حتي در مقياس كوچك مطمئناً فلك الافلاك را هم به سرنوشت ارگ بم دچار خواهد ساخت، زمان پايان اين طرح را نيمه دوم سال 83 ذكر مي نمايد كه اين زمان هم با توجه به تأكيد ايشان بر ضرورت تحقيق در قسمت جنوبي قلعه كه در حال حاضر در اختيار يك مركز نظامي است و امكان استفاده از آن ميسر نيست، اين گمان را تقويت مي كند كه يا طرح كامل مي باشد يا در زمان گفته شده پايان نمي پذيرد. وي اعتبار اختصاص يافته به قلعه را در سال 82، 1 ميلياردو300 ميليون ريال ذكر مي كند كه از اين مقدار 800ميليون ريال براي مرمت قلعه در نظر گرفته شده است.

فلك الافلاك كه از زيباترين قلعه هاي كشور و مهمترين جاذبه تاريخي گردشگري لرستان است، مورد بي مهري قرار دارد. از يك سو نهادهاي نظامي همچنان بر ماندن در حريم قلعه پاي مي فشارند واز سوي ديگر فروشگاههاي حريم قلعه كه قرار بود تخليه شوند، در جاي خود مانده اند و دست آخر معضلاتي است كه موجوديت قلعه را تهديد مي كند. فلك الافلاك قابليت تبديل شدن به بزرگترين مجموعه فرهنگي ـ گردشگري لرستان را دارد؛ قابليتي كه با مرمت كامل و حفظ اين اثر بي بديل و همچنين آزادسازي حريم آن پديد مي آيد. به جاي فرصت سوزي، فرصت سازي كنيم.83/3/27